مسكن ، مشكل ديرينه است .

سالانه چندصد هزار واحد مسكوني جديد بايد ساخته شود. مشكل چنان بزرگ و پيچيده است كه حتي كسي نمي داند نياز سالانه ايران به مسكن چند واحد است. هر كس و هر سازماني آمار و ارقام خود را دارد ولي عدد هرچه باشد، تاثير زيادي در موضوع بحث ما ندارد. بحث برسر روش توليد ساختمان است.

بالاخره اگر سازمان يا كارفرمايي هم پيدا شود كه بخواهد و پولش را داشته باشد كه براي تمام منتظران در صف طولاني مسكن، خانه چند 10 متري بسازد و تحويل دهد، بايد ديد كه اين خانه وآپارتمان را چگونه و با چه روش هايي مي شود ساخت، اصلاامكانات واقعي كشور امكان چنين توليدي را مي دهد يا نه.

چند وقتي است كه <كميته اجرايي طراحي صنعتي مسكن و ساختمان>، كه غالبا در دفتر انجمن مفاخر معماري ايران تشكيل جلسه مي دهد، امر طراحي و توليد صنعتي ساختمان را واكاوي مي كند. گزارشي از آخرين نشست كميته در روز شنبه سي تيرماه را مي خوانيم.

مهندس بهمن صديق آرا به گزارشي فني اشاره مي كند كه در سال 1381 به كميسيون عمران مجلس ارائه شده است. طبق اين گزارش تحليلي <مصرف سرانه انرژي در ايران دوبرابر چين است و 5 برابر هند.> آنچه در اين گزارش مهم مي باشد اين است كه 555 درصد انرژي توليدي كشور در ساختمان هاي مسكوني، اداري و تجاري مصرف مي شود كه بي سابقه است.> اين رقم نشان دهنده مصرفي بودن جامعه است. در يك كشور توليدي و صنعتي، بيشترين بخش مصرف كننده انرژي بخش صنعت است نه ساختمان.

همين گزارش در نتيجه گيري نهايي، يكي از مهمترين راه هاي كنترل مصرف انرژي در كشور را رو آوردن به <توليد صنعتي> ساختمان مي داند.

تفكرصنعتي، پايه توليد صنعتي ساختمان

سال ها وسال ها، در دانشكده هاي معماري كشور درسي بود به نام <روش توليد ساختمان> در اين درس دانشجو با روش هاي ديروز و امروز توليد ساختمان آشنا مي شد. در همين كلاس ها بود كه سيستم هاي متنوع پيش ساختگي تدريس شده و زمينه آشنايي و استفاده بعدي معمار از روش توليد صنعتي فراهم مي شد. اين درس را چندسالي است كه از برنامه درسي دانشكده هاي معماري حذف كرده اند! مهندس شهريار يقيني يكي از استادان اين درس در دانشكده معماري، نقل مي كند كه به دنبال حذف اين درس از برنامه ها، اساتيد به جاهاي مختلف نامه نوشتند و گزارش و نامه اي هم به شوراي عالي فرهنگي دادند تا مانع از حذف اين درس شوند كه بقول معروف <آنچه به جايي نرسد فرياد است>!

مفهوم صنعتي شدن توليد ساختمان، به معني داشتن سامانه اي يكپارچه و متنوع از عوامل ثابت و متغير فراوان است. از خود توليد و كارخانه توليدي گرفته تا سيستم بانكي و بيمه و سياست گذاري. در بخش ساختمان عناصر پراكنده زياد داريم كه عموما هم در درون يك سامانه يكپارچه قرار ندارند.> درحقيقت جوهر اصلي توليد صنعتي ساختمان است. توليد صنعتي ساختمان در جامعه و كشوري به وجود مي آيد كه زيرساخت ها و اندام هاي عمومي جامعه و كشور، صنعتي شده باشند. دركشوري كه تفكر بازار حاكم باشد نمي توان سامانه صنعتي توليد ساختمان داشت. توليد ساختمان به نوعي، مثل توليد خودرو مي باشد به همان گستردگي و همان نرخ و سهم از توليد ناخالص ملي. در اينجا منظور از جامعه صنعتي هم جامعه اي نيست كه كارخانه زياد دارد. اين يكي از لوازم چنين توليدي است ولي كافي نيست. در جامعه بايد <تفكر صنعتي> حاكم باشد و در لواي اين تفكر و اين زيرساخت، ثبات و امكان برنامه ريزي طولاني مدت به وجود آيد.

كارخانه هاي توليد صنعتي ساختماني كه داريم، عموما مربوط به 30 تا 40 سال پيش هستند كه طبعا متناسب با نياز هاي همان سال ها هم ساخته شده اند. اين يك مساله مهم است. از طرف ديگر، براي اينكه واحدهاي بزرگ توليد ساختمان شكل بگيرند، بايد مشتري كلان داشته باشند. اين كارخانه ها خوراك مي خواهند.>

به روايت هاي متفاوت، اگر بين 50 تا 80 درصد ساختمان را در كارخانه بسازند مي شود آن را توليد صنعتي ساختمان ناميد.

معرفي تكنولوژي سازه هاي پيش ساخته سبك در صنعت ساختمان

صنعت ساختمان و پروژه­ هاي عمراني به گواهي آمار و ارقام، از لحاظ سرمايه و حجم نيروي انساني درگير، بزرگترين صنعت در كشور مي­باشد. رشد سريع جمعيت و افزايش تقاضا، نياز به كاهش زمان تحويل پروژه­ هاي عمراني و كاهش زمان برگشت سرمايه سرمايه­ گذاران و عواملي از اين قبيل باعث شده ­اند تا ضرورت ايجاد تحول در شيوه­ هاي سنتي صنعت ساختمان روز به­ روز بيشتر شود. روش­ "سازه­ هاي پيش­ ساخته سبك" كه يكي از تكنولوژي­هاي نوپا در عرصه ساخت و ساز­هاي عمراني در كشور است موضوع مصاحبة شبكة تحليلگران تكنولوژي ايران با مهندس احمدي، معاونت اجرايي موسسه سازه ­هاي پيش­ ساخته سبك (SAP ) است. در زير نكات مهم آن ملاحظه مي­گردد:

صنعت ساختمان در جهان در حدود 100 تا 110 سال قدمت دارد و شروع آن به زماني بر مي­ گردد كه اولين تيرهاي بتوني به صورت T شكل، توليد صنعتي شده و قطعات بتوني با اشكال مختلف در مقياس صنعتي توليد شد.

اگر تكنولوژي ساختمان را به معني وارد شدن صنعت در ساختمان­سازي بگيريم، از حدود سال47 تكنولوژي ساختمان وارد ايران شد و اوج آن زماني بود كه ساختمان­سازي به صورت شهرك­سازي در بعضي از شهرهاي بزرگ مثل اصفهان(مجتمع ذوب آهن)، اهواز، تبريز، تهران و برخي ديگر از شهرها شروع شد. اين صنعت بيشتر از كشورهاي اروپايي مانند آلمان، هلند، انگليس و فنلاند به ايران وارد شد.

تكنولوژي سازه هاي پيش ساختة سبك

تنوع تكنولوژي­هاي ساختمان بسيار زياد است و هر كدام ويژگي­ها و قاعدتاً محدوديت­هاي خاص خود را دارند. سيستم سازه ­هاي پيش ساخته سبك را حدود 34 سال پيش يك آمريكايي ابداع كرد. مرحله صنعتي شدن آن 5 تا 6 سال به طول انجاميد. عمده­ ترين شركت­هايي كه در دنيا اين تكنولوژي را به كار مي­گيرند، شركت E.V.G اتريش و شركت­هاي 3D Panel و RAM در آمريكا مي­باشند. توجه زياد صنايع اروپايي به تكنولوژي سازه­ هاي پيش­ ساخته سبك به خاطر مشكلاتي بود كه در ساير تكنولوژي­هاي پيش­ ساخته وجود داشت. به طور مثال تكنولوژي Large Panel با وجود سرعت بالا و كارخانه­ اي بودن آن، با مشكل ضعف اتصالات روبروست و همچنين وزن سنگين ساختمان يك معضل جدي در اين تكنولوژي به شمار مي­رود. حمل­ و نقل قطعات سنگين بتوني، اين فرآيندها را دشوار مي­كند. در زلزله­ اي كه چند سال پيش در تركيه اتفاق افتاد، ساختمان­هاي زيادي كه در آنها از تكنولوژي Large Panel استفاده شده بود به دليل ضعف اتصالات تخريب شدند.

در تكنولوژي سازه­ هاي پيش­ ساخته سبك، اتصالات به صورت يكپارچه است (ديوار به ديوار، سقف به ديوار و ديوار به پي). بر خلاف روش Large Panel كه اتصالات به صورت كام و زبانه است، در روش سازه­ هاي پيش ساخته سبك، اتصالات به صورت جوش نقطه­ اي است و به جاي اينكه ابتدا قطعات سنگين بتن در كارخانه ساخته شده و بعد به هم متصل شوند، ابتدا سازه به صورت شبكه­ هاي ميلگردي كه بين آنها(بين دو شبكه ميلگرد) يك لايه فوم پلي­ استايرن قرار مي­گيرد ساخته مي­شود و پانل­هاي سبك در محل احداث ساختمان به فونداسيون جوش داده مي­شود و همچنين ديوارها و سقف به هم جوش داده مي­شوند و ساختمان با پانل­هاي سبك برپا مي­شود. سپس در همان محل ديوارها و سقف و محل، اتصالات به صورت همزمان بتن پاشي مي­شوند. بتن از طريق پمپ، با فشار هوا به پانل­ها پاشيده مي­شود كه اصطلاحاً آن را "شات كريت" گويند.

اين روش باعث يكپارچگي در اتصالات شده، استحكام و پايداري ساختمان را در مقابل نيروهاي ديناميكي حاصل از زلزله يا طوفان افزايش مي­دهد.

بنابراين دليل انتخاب روش سازه­ هاي پيش ساخته سبك استفاده از امتيازات برتر آن نسبت به ساير تكنولوژيهاي پيش ساخته موجود است كه هنوز هم از اين مزايا برخوردار است.

البته همانند صنايع ديگر، در اين صنعت هم ممكن است نوآوري­ هايي در دنيا ديده شود. اما با توجه به شرايط اقليمي، فرهنگي و اجتماعي، روش سازه­ هاي پيش­ ساخته سبك، مناسب ترين روش براي ايران تشخيص داده شده است. به طور مثال تكنولوژي­هاي جديد قيمت مسكن را خيلي بالا مي­برند كه اين با نياز اغلب مردم ما به خانه­ هاي ارزان­ قيمت سازگار نيست ولي روش سازه­ هاي پيش ­ساخته سبك قيمت را بالا نمي برد.

ويژگي­هاي مهم روش سازه­ هاي پيش ساخته سبك و کانکس

الف) مقاومت در برابر زلزله

در مناطق زلزله­ خيز مانند ايران، يكي از پارامترهاي مهم در ساختمان­ سازي كاهش وزن ساختمان است. چرا كه نيروهاي زلزله با وزن ساختمان نسبت مستقيم دارد. بنابراين تكنولوژي انتخاب شده بايد داراي جهت­ گيري كاهش وزن باشد. بر خلاف شيوه سازه­ هاي پيش­ ساخته سبك در ساير سيستم­هاي پيش­ ساخته ديگر، اتصالاتشان اكثراً به صورت مفصلي و لولايي است و داراي وزن سنگين هستند. تنها در اين روش است كه با 8 سانتيمتر بتن مي­­توان نيروهاي ساختمان 4 طبقه را در طبقه همكف تحمل كرد. وزن نهايي ساختمان با اين روش، نسبت به روش­هاي پيش ساخته ديگر و همچنين ساختمان­هاي بتني، 25 درصد كاهش مي­ يابد؛ يعني در هنگام زلزله 25 درصد نيروي كمتر به ساختمان وارد مي­شود. امروزه سبك ­سازي ساختمان يكي از شعارهاي اصلي در صنعت مسكن است.

ب) انعطاف­ پذيري در توليد و امكان حفظ جلوه­هاي معماري اسلامي و ايراني

مسأله مهم ديگر در صنعت ساختمان حفظ ملاك­­ هاي فرهنگي و جلوه­ هاي معماري اسلامي و ايراني در طراحي و نماسازي ساختمان­ها است. انحناهاي موجود در گنبدهاي مساجد، نقش­­ و نگارهاي ايراني و اسليمي و ساير موارد از نشانه­ هاي معماري اسلامي و ايراني است كه در روش سازه ­هاي پيش ­ساخته سبك مي­توان آنها را حفظ كرد. چرا كه مي­توان پانل­ هاي سبك مورد استفاده را به هر طرح دلخواه درآورد و پس از نصب آنها در محل خود، بتن­ پاشي روي آنها انجام داد. روش سازه­ هاي پيش ساخته سبك، حتي ساخت گنبدهاي بزرگ را كه به دليل زيادي وزن، دشوار است آسان­تر­ مي­كند چرا كه در اين روش وزن سازه­ها بسيار كاهش مي­يابد در حالي كه مقاومت و استحكام­ آنها بالاتر مي­رود.

ج) ايمني در ساختمان

بحث ايمني، از مهمترين مسائل صنعت ساختمان است چرا كه با سلامتي انسان­ها سر و كار دارد. در ساختمان هاي سنتي چون ستونها و اسكلت فلزي، قسمت اعظم بار ساختمان را تحمل مي­كنند. با كنار رفتن يك تير يا ستون، كل ساختمان به طور ناگهاني فرو مي­ريزد. در روش سازه­هاي پيش­ ساخته سبك چون به جاي استفاده از اسكلت فلزي، از شبكه­ هاي ميلگردي كه در تمام سطوح ديوارها توزيع شده ­­­اند استفاده مي­شود، فروريزي ناگهاني پيش نمي­ آيد. چرا كه اتصالات و مواضع تحمل بار به صورت يكپارچه در تمام ساختمان وجود دارند.

د) صرفه­ جويي­ هاي ملي و ساير مزاياي ناشي از كاربرد روش سازه­ ها پيش­ ساخته سبك

اگر به صرفه­ جويي­ هايي كه كوچك به نظر مي­رسند، در مقياس ملي نگاه كنيم، به ارقام بالايي تبديل مي­شوند كه مي­تواند نقشي حياتي در رشد و شكوفايي كشور ايفا كند. در زير به مزاياي ناشي از كاربرد تكنولوژي سازه­ هاي پيش­ ساخته سبك در صنعت ساختمان اشاره مي­شود:

1- كاهش متوسط ميزان كاربرد ميلگرد فولاد از 38 كيلوگرم در ساختمان­هايLarge Panel و ساختمان سنتي به 34 كيلوگرم در روش سازه­ هاي پيش ­ساخته سبك.

2- كاهش استفاده از سيمان در هزينه­ هاي تمام شده ساختمان.

3-  ده  درصد كاهش در هزينه تمام­ شده ساختمان.

4- كاهش وزن ساختمان(بطور مثال فقط در بحث استفاده از فولاد 12 كيلوگرم در هر متر مربع زيربنا، كاهش وزن ديده مي­شود).

5- كاهش زمان برگشت سرمايه از حدود 2 سال در شيوه سنتي به 5 الي 6 ماه در روش سازه­ هاي پيش ­ساخته سبك.

6- كاهش ضايعات مواد اوليه و استفاده بهتر از منابع ملي.

7- صرفه­ جويي در مصرف انرژي(به دليل عايق بودن ديوارها، ناشي از كاربرد پل­ي استايرن در پانل­ها).

8- افزايش عمر ساختمان و افزايش استحكام آن.

9- ايمني بيشتر ساختمان در برابر زلزله.

10- كاهش ميزان آلودگي­ هاي صوتي محيط..

از محدوديت­هاي روش سازه­ هاي پيش ­ساخته سبك آن است كه فعلاً اين روش تنها تا 4 طبقه در كشور قابل انجام است.

البته در دنيا تا 8 طبقه نيز از آن استفاده شده است.